Περί Συστήματος του Παντός
ΣΤΗΝ ΗΛΙΚΙΑ ΜΟΥ είναι πια αργά να αλλάξω τα γούστα μου. Προτιμώ τη μυρωδιά των τυπωμένων βιβλίων και την ιστορική βιβλιοθήκη από την αιθάλη των καφενείων. Μου αρέσουν τα ταξίδια μέσα από τις σελίδες. Και τα ελάχιστα που έκανα έξω από την πόλη μου ήταν σε μέρη με φημισμένες βιβλιοθήκες. Πολλοί με αποκαλούν μονόλυκο και παράξενο. Όμως, από τις ανιαρές απεραντολογίες των πεζοδρομίων και τις μαραγκιασμένες ψυχές επιλέγω να συναναστρέφομαι τα ωραιότερα πνεύματα των περασμένων εποχών.
Δεν μετανιώνω, λοιπόν, που συνέδεσα τη ζωή μου με τον βίο και τα έργα του Νεόφυτου του Σιατιστέως. Η ιστορία του Νεόφυτου Αδαμαντίδη, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, ξεκινά το 1735 από τη μικρή πολίχνη της Δυτικής Μακεδονίας. Τα πρώτα χρόνια της ζωής του χάνονται στην ομίχλη του 18ου αιώνα. Γνωρίζουμε ότι υπήρξε ένας από τους πιο ανήσυχους λόγιους, ποτισμένος από τα νάματα του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Από τη βιβλιογραφία του Λεγκράν μαθαίνουμε ότι το πιο σημαντικό έργο του είναι το Στοιχεία Λογικής και Ηθικής Φιλοσοφίας.
Δεν πιστεύω στο πεπρωμένο ως αναπόδραστη μοίρα, αλλά ότι ο καθένας διαμορφώνει ελεύθερα το μέλλον του. Ωστόσο, δεν μπορώ να αρνηθώ τη μαθηματική σύμπτωση σαν κι αυτή που κάποια μέρα, τύχη αγαθή, με οδήγησε σε ένα μικρό υπόμνημα του Στέφανου Λογοθέτη.
Εκεί, στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου του Ποιητική Πραγματεία φιλολογηθείσα τε και εκπονηθείσα επιμελώς παρά Στεφάνου του Λογοθέτου, το οποίο ανέλπιστα εντόπισα ανάμεσα στις έξι σπάνιες εκδόσεις του Άλδου Μανούτιου που κοσμούν τη βιβλιοθήκη, δίπλα στο Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη και στο Λεξικόν του Ησύχιου, πληροφορήθηκα για πρώτη φορά την ύπαρξη του Περί Συστήματος του Παντός και έταξα σκοπό της ζωής μου την ανακάλυψή του.
Τα δάχτυλά μου άγγιξαν τις ράχες χιλιάδων βιβλίων. Η γλυκιά μελωδία από τον ήχο του ξεφυλλίσματος με συντροφεύει καθημερινά σ’ αυτό το βασίλειο της σιωπής. Είναι, όμως, εξαντλητικό έως αδύνατο να ψάχνεις την ουσία ανάμεσα στα άπειρα ανωφελή και μάταια αναγνώσματα. Το Περί Συστήματος του Παντός αποτελεί, όπως έγραψε ο Κωνσταντίνος Δούρβαρης ο πρώτος βιογράφος του Νεοφύτου, «το απόσταγμα της ανθρώπινης σοφίας». Ένα γράμμα του αξίζει όσο τόμοι ολόκληροι. Γιατί ο Αδαμαντίδης γαλβάνιζε τις λέξεις με στόχο να αποκτήσουν την ψίχα των πραγμάτων, να αποτυπώσουν το σχέδιο της Δημιουργίας.
Ο Δούρβαρης είναι ο μοναδικός, ίσως, που διάβασε και περιγράφει τα περιεχόμενα του πολύτιμου βιβλίου, το οποίο εκτείνεται σε 1.189 σελίδες: Τα από Κτίσεως Κόσμου άχρι Σωτηρίου έτους 1783 αξιόλογα συμβάντα, Στοιχεία της Λογικής, Μεταφυσικής και Ηθικής, Περί Σώματος και Ψυχής Λόγος, Περί Θεού το Τρομερόν και Μέγα Μυστήριον, Ηρωικόν και Απόκρυφον Ευαγγέλιον, Αιρέσεων Αρχαί, Παντοίαι Εφευρέσεις και Ανακαλύψεις, Οδός Μαθηματικής, Το Θεώρημα της Εκατόμβης, Των Κωνικών Τομών Αναλυτική Πραγματεία, Περί Ουρανίων Σωμάτων του Σύμπαντος Κόσμου.
Κανείς δεν ξέρει πώς πέρασε από την «Τσενσούρα», τη λογοκρισία της Αυστρίας, όπου εικάζεται ότι πρωτοκυκλοφόρησε, αφού δεν αναφέρεται ο τόπος της έκδοσης. Ούτε ποιο χέρι –αργά αλλά συστηματικά– το εξαφάνισε από τα ράφια των βιβλιοθηκών. Διότι, αν και ο Νεόφυτος αναφέρεται από ολίγους ως αγνός πατριώτης, είχε ως επί το πλείστον εχθρούς. Ιδιαίτερα από τους συντηρητικούς λόγιους της εποχής του καταγράφεται άσωτος, ασεβής και φαυλόβιος, λιπόπατρις, κήρυξ της αθεΐας, εις ηδονάς επιρρεπής, εισηγητής «καινών δαιμονίων» έχοντας μεταφράσει τους αχρείους Βολταίρους και Μαριβούς.
Ο θρύλος τον θέλει ιδρυτή και επικεφαλής της «Φιλολογικής Εταιρείας της Βιέννης», της οποίας οι σκοποί παραμένουν ακόμη ανεξιχνίαστοι για την ιστορική έρευνα. Ψευδώς ο Διονύσιος Πάμπας, ένα ύποπτο πρόσωπο, αναφέρει ότι εξαπατούσε πλούσιους και φιλογενείς εμπόρους, αποσπώντας τους μεγάλα ποσά με το πρόσχημα της απελευθέρωσης της πατρίδας, τα οποία –«ο τρισαλιτήριος»–σπαταλούσε σε πολυτελή δείπνα «μετά εταιρίδων».
Διαφωτιστικές πληροφορίες, εν προκειμένω, μας προσφέρει το αρχείο του Μοσχοπολίτη λογίου εμπόρου Θεοφάνους Γεωργίου, που βρίσκεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Σε ένα ανέκδοτο χειρόγραφο έργο με τίτλο Περί απάτης και αληθείας[1] ο Δυτικομακεδόνας λόγιος υπερασπίζεται την εντιμότητά του και διεκτραγωδεί τον βίο του. Πρόκειται για έναν χάρτινο κώδικα, μικρού σχήματος, με γραφή λεπτή, πυκνή, δεξιοκλινή.
Μεταφέρω εδώ ένα αυτούσιο σπάραγμα:
Ιδού, λοιπόν, ω φίλτατε αναγνώστα, επ’ ελπίδι βελτιώσεως του Γένους κινούμενος, κατά των εμών κατηγόρων έσυρα τον κάλαμον. Άσωτον και φαυλόβιον ονομάζουσί με οι φθονερότατοι εχθροί, τα ουτιδανά κνώδαλα, ότι την διαφθοράν του αιώνος μου επεχείρησα να ελέγξω.
Αλλ’, ω ματαιότατοι, η δυστυχία μου τυγχάνει αναντίρρητος, διάγων βίον γέμοντα θλίψεως και πενίας. Τούτον ήθελεν παρηγορήση την αισθητικήν μου ψυχήν ότι από άκραν φιλογένειαν έπραξα, εις το βάραθρον της χρεωκοπίας ωθούμενος από τους κρεδιτόρους μου.
Τον φαντάζομαι σκεπτικό ανάμεσα στα βιβλία του Βολταίρου και του Νεύτωνα. Γιατί ο Νεόφυτος Αδαμαντίδης ενσάρκωνε τον άνθρωπο της ενιαίας και αδιαίρετης γνώσης των Νέων Χρόνων.
Δεν είμαι σίγουρος αν όντως είναι έτσι ή μήπως φαίνεται τέτοιος, στιλβωμένος από τη γοητεία του μύθου των ταραγμένων εκείνων καιρών. Αν άλλοι ασήμαντοι έχουν κάνει κατοχή στις σελίδες των επίσημων εγχειριδίων, ο Σιατιστέας λόγιος φτάνει στις μέρες μας από τον ψίθυρο της Ιστορίας. Λησμονημένος και παρεξηγημένος, όπως όλες οι πρωτοπορίες. Ευγενές λιπαντικό στους αδυσώπητους μηχανισμούς για να γυρίσει ο τροχός του αιώνα των ουτοπιών.
Τα ίχνη του χάνονται ξαφνικά.
Ο Κοσμάς, ο υπεύθυνος μηχανοργάνωσης της βιβλιοθήκης, είναι από τους ελάχιστους ανθρώπους στους οποίους έχω εκμυστηρευτεί τον πόνο μου. Την περασμένη Τετάρτη μού υποσχέθηκε ότι θα βρούμε την άκρη του νήματος –με τη βοήθεια του θαύματος της τεχνολογίας– στις ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων. Έδωσε, λοιπόν, το όνομα του Αδαμαντίδη σε μια μηχανή αναζήτησης του διαδικτύου, αλλά απελπίστηκα, αντικρίζοντας τον θηριώδη αριθμό των 12.739 σχετικών τόπων. Μέχρι εκεί που άντεξα να διαβάσω, συνάντησα μόνον τον παλιό μου συμμαθητή και νυν συμβολαιογράφο. Μια θάλασσα από ασήμαντα και άσχετα πράγματα, που θαρρείς κάποιος επίτηδες τοποθέτησε για να κρύψει την αλήθεια.
Βγήκα στο μπαλκόνι της βιβλιοθήκης κι άναψα ένα τσιγάρο. Κάτω, στον δρόμο, ανυποψίαστοι περαστικοί έτρεχαν στα σπίτια τους για να γλιτώσουν από το κρύο, αδιάφοροι για όσα συντελούνται στην εμπροσθοφυλακή της έρευνας.
Τριάντα χρόνια τώρα αναζητώ, με μια κρυφή ελπίδα, το Περί Συστήματος του Παντός. Μερικές φορές πίστεψα πως το κρατούσα στα χέρια μου, αλλά αποδείχτηκε ότι ήταν καπνός, αέρας, σκηνές από ένα άπιαστο όνειρο. Δεν ξέρω αν θα το βρω στα σκονισμένα ράφια των βιβλιοθηκών ή στις λεωφόρους των μικροτσίπ.
Ξέρω μόνον ότι υπάρχει.
[1] Οι επιθέσεις προς το πρόσωπο του Αδαμαντίδη ξεπερνούν σε εμπάθεια το παραλήρημα του Μιχαήλ Περδικάρη εναντίον του Ρήγα Φεραίου. Δυστυχώς, όμως, το Περί απάτης και αληθείας δεν είχε την τύχη να το αναδείξει ένας Λέανδρος Βρανούσης, όπως συνέβη με τον Περδικάρη και το Ρήγας ή κατά Ψευδοφιλελλήνων. Περιμένει τον φιλέρευνο αναδιφητή, σαπίζοντας στα υγρά υπόγεια των Γενικών Αρχείων του Κράτους.
|
